Félag.

Ég hef gaman af að bera saman tíma og aðstæður og mér verður stundum hugsað til þess tíma þegar Ísland byggðist. Þá var Noregur að sameinast undir einum kóngi og forfeður okkar voru víst ekki allir sáttir við þær breytingar svo þeir yfirgáfu pleisið og byrjuðu upp á nýtt í nýju landi.

Sumpart erum við að lifa ámóta tíma. Hægt er að hafa miklu hraðari samskipti um gervallan hnöttinn í dag en hægt var að hafa innan Noregs fyrir ellefu hundruð árum en það er ekki lengur vænlegur kostur að finna sér eyðieyju til að hafa hlutina eftir okkar hentisemi.

Hvort sem okkur líkar það betur eða verr eigum við ekki heima í fortíðinni. Nýi heimurinn krefst þess að við hugsum allt upp á nýtt og við verðum með opnum huga að skoða hvernig við getum lagað okkur að aðstæðum og hvernig lögum við aðstæður að raunverulegum þörfum okkar.

Vestfirðir eru ekki eyðieyja og umbreyting heimsins er afar sjáanleg þar.

Við skulum líta á

Myndband

Þegar Ísland er borið saman við önnur lönd er það yfirleitt smæðin sem kemur upp í hugannn. Íslendingum finnst gott að hverfa ekki í fjöldann. Vestfirðir eru kannski pínulítið ýkt og smækkuð mynd af Íslandi. Við hverfum ekki svo glatt í fjöldann. En aftur á móti eigum við öll dálítið hvert í öðru og við eigum líka talsvert í samfélaginu og við vitum að samfélagið byggist á okkur en ekki einhverjum öðrum ónefndum. Í litlu samfélagi er tiltölulega aðgengilegt að skapa samstöðu og fólk er til í að vinna að og taka þátt í því sem það telur skipta byggðina sína máli. Það gæti verið þess vegna sem sú gjörsamlega vanhugsaða hugmynd að halda upp á dag Sameinuðu þjóðanna gegn kynþáttafordómum varð að ævintýri.

Hvernig

Staðan var þessi: Á norðanverðum Vestfjörðum búa um 6000 manns í fámennum sveitum og smáum byggðakjörnum. Í stærsta kjarnanum eru um 3500 manns. Aðkomufólki hafði fjölgað mjög ört. Þegar haldið var upp á alþjóðatrúarbragðadaginn 1992   fundum við fólk af rúmlega 20 þjóðernum en 1998 þau voru farin að slaga í 40. Í öllum fjórðungnum höfum við náð að telja 45 upprunaþjóðerni.

3 liðan:

Vestfirðingum hefur verið að fækka og öll vitum við að fækkunin þýðir ekki bara lægri tölur. Það eru ákveðnir hópar sem tapast. Við töpum unga fólkinu ,   okkur vantar fleira vel menntað fólk og fólk með frumkvæði er fljótt að flytja sig ef betur er talið ára annarsstaðar. Þetta er kallað atgerfisflótti.

            Í þessu ljósi er spennandi að skoða þann hóp fólks sem komið hefur til Vestfjarða. Þetta er fólk sem flytur annarsstaðar frá. Það er einmitt líka á góðum aldri og meðal þess er að finna margs konar menntun, bóklega, listræna og verklega. Og mig grunar að fólk sem flytur utan úr heimi til Vestfjarða hafi frumkvæði.

Hátíðin hefur þróast . Strax í upphafi var hún þríþætt. Það var dagskrá á sviði, það voru kynningarbásar þjóðlanda og matarhlaðborð. Kynningarbásar um íslenskt samfélag bættust við síðar.

Allt var gert á ódýrasta máta og í sjálfboðavinnu. Með hálfum huga sóttum við fyrsta árið um styrk til þriggja sveitarfélaga uppá alls 20 þúsund krónur. Síðar höfum við verið studd af ráðuneytum mennta- og félagsmála og fjölmörgum stofnunum og fyrirtækjum. Sérstaklega vil ég nefna Rauða kross Íslands sem hefur ekki aðeins verið til staðar fyrir okkur alla tíð með beinum og óbeinum stuðningi en í fyrra tók hann svo við fyrirmynd okkar og hélt þjóðahátíð á Austfjörðum í október.

En þegar við svo fengum styrk frá UNESCO til að halda hátíðina 2001 skipti hátíðin um ham. Hún stóð í rúma viku og var haldin á fjórum stöðum, Súðavík, Flateyri, Bolungarvík og Ísafirði með mjög fjölbreyttum og ólíkum dagskrárliðum, auk þess sem myndlistarsamkeppni var haldin meðal allra grunn- og leikskólabarna á Vestfjörðum og við réðumst í að gefa út blað á þremur tungumálum sem dreift var ókeypis á hvert heimili í fjórðungnum.             => Dagskrá í Rótablaði + dagatal

Nú í ár verður sú nýbreytni að hátíðin verður ekki í beinum tengslum við dag Sþ gegn kynþáttafordómum heldur strax í miðjum september. Þannig getum við komið því við að fólk á sunnanverðum fjörðunum eigi þátt í hátíðinni. Fólk á suðursvæðinu mun eiga veg og vanda af hátíðinni í ár.

Stofnun Róta

Eins og þið sáuð í myndbandinu þá vorum við fyrst bara óformlegur hópur, aðallega kvenna, enda ætluðum við bara að halda eina hátíð að gamni okkar. En þegar hlutirnir þróuðust í að vera langtímaverkefni var óhjákvæmilegt að stofna formlegt félag. Það hleypir fleirum að starfinu og mótun þess. Það skapar starfinu betri aðstöðu, það er eðlilegra að sækja um styrki sem félag en sem hópur fólks og nú fáum við t.d. yfirleitt til umsagnar frá Alþingi þau lagafrumvörp sem snerta málefni aðkomufólks á Íslandi.

Fjölmenningarsetur

Eitt það fyrsta sem við beittum okkur fyrir (meðan við vorum bara hópur) var að stofnuð yrði miðstöð nýbúa á Vestfjörðum. Sem betur fer tóku þingmenn Vestfjarða vel í málaleitan okkar og lögðu í sameiningu fram þingsályktunartillögu sem að vísu tók tvö ár að koma í gegn um þingið. En Fjölmenningarsetur á Vestfjörðum var opnað í lok júlí 2001 og þótt þar sé aðeins einn fastráðinn starfsmaður höfum við trú á að þar eigi eftir að þróast spennandi starf. Byrjunin lofar mjög góðu.

Þegar við nú lítum til baka er gaman að sjá hvað starfið hefur kennt okkur

Það er í fyrsta lagi jákvæð nálgun

Sem betur fer datt okkur aldrei annað í hug en að halda upp á daginn. Við vorum ekki búnar að smitast af fjölmiðlaumræðunni: Útlendingar – úbs! Vandamál!

Það að halda upp á fjölbreytni, að skapa fallegan og skemmtilegan viðburð áður en það er búið að telja fólki trú um að það hljóti að vera vandamál í spilinu er óendanlega dýrmætt.

Það er gjarna sagt að fræðsla sé besta forvörnin gegn fordómum .

Í bæklingi frá UNESCO segir:  

,,Við þurfum að hugsa upp á nýtt þau mál sem tengjast kynþáttahyggju, kynþáttamismunun, andúð á útlendingum og umburðarleysi. Ef þetta snerist aðeins um að vera upplýst , hefði þessum plágum löngu verið eytt með fjöldafræðslu og afsönnun falskenninga um kynþætti. Því miður hefur þetta ekki gerst. Kynþáttahyggja og –mismunun hafa einmitt viðgengist í sínum verstu myndum í löndum þar sem menntun er hvað mest.”

Ég vil halda því fram að reynsla sé sterkari en nokkur orð. Kínverskt máltæki segir:

•  Að heyra og gleyma

•  Sjá og muna

•  Gera og kunna

Við trúum eigin reynslu, - því sem við höfum reynt á eigin skinni. Þess vegna skiptir máli að skapa góða reynslu .

Þátttaka/sjálfboðastarf

Þess vegna skiptir þátttaka líka megin máli, þátttaka sem flestra.

Það hvernig fánarnir í fánaröðinni urðu til segir býsna mikið:

            Efnið í fánunum er ónýt lök og efnisafgangar af sjúkrahúsinu á Ísafirði. Nokkrar konur settust saman eina kvöldstund, klipptu niður efnið og földuðu. Grunnskólabörn í Önundarfirði máluðu síðan fánana. Það eina sem við greiddum var afsláttarverð fyrir málninguna.

Krakkarnir þurftu að skoða lista yfir þjóðlöndin sem fólkið var frá, átta sig á að fólk þaðan byggi hjá okkur og að sjálfsögðu lærðu þau að þekkja fánana. Þegar þau svo komu með foreldrum sínum á þessa stærstu fjölskylduhátíð sem haldin hafði verið innanhúss á Vestfjörðum voru fánarnir þeirra í forgrunni. Krakkarnir voru alvöru þátttakendur í alvöru viðburði. Sama er að segja um alla þá sem lögðu til efni eða vinnu.

Þátttaka/afstaða

Þegar maður tekur þátt í einhverju tekur maður á vissan hátt afstöðu. Ég er sannfærð um að allir sem koma að svona viðburði njóta þess á einhvern hátt að leggja góðu málefni lið. Um leið taka þeir afstöðu eða skerpa þá afstöðu sem þeir höfðu fyrir.

            Það var ólýsanlegt að taka þátt í undirbúningi hátíðanna því gleðin var allstaðar svo mikil. Aðkomufólkið var glatt að heimamenn skyldu bjóða því að taka þátt í stórum samfélagsviðburði og stolt að kynna bakgrunn sinn og uppruna. En um leið voru heimamenn glaðir að fundinn væri vettvangur þar sem leiðir þeirra og aðkomufólksins lægju saman í félagslífi.

Við hversdagsfólkið erum ekki sérfræðingar í því flókna ferli sem fer af stað þegar menningarstraumar mætast, en þegar við leggjum saman og búum til viðburð eins og þjóðahátíð Vestfirðinga þá er það viljayfirlýsing um að fólk er tilbúið að læra.

WCAR og sérstaða

Með þessa reynslu fórum við til Suður Afríku á Heimsráðstefnu Sþ gegn kynþáttafordómum, andúð á útlendingum og ámóta umburðarseysi. (NGO)

Þar vorum við með bás og erindi og kynntum þetta módel að forvörnum gegn kynþáttafordómum sem kannski hentar sérstaklega vel í litlum samfélögum.

Við erum mjög stolt af framlagi okkar, sem þó stafar af þeirri sorglegu ástæðu að yfirleitt voru allir að lýsa vandamálum og sársauka en ekki leiðum til að komast hjá eða út úr ógöngunum.

Það var okkur lærdómsríkt að sækja ráðstefnuna í S-Afríku. Ég naut þeirra forréttinda að fá að koma inn í sendinefnd íslensku ríkisstjórnarinnar sem áheyrnarfulltrúi og fékk þannig tækifæri til að fylgjast með spennandi umræðum og erindum.

Lárétt – lóðrétt

Það sem kannski rann skýrast upp fyrir mér er hvað fordómar sem snúa að kynþáttum eða útlendingum eru í raun samskonar og aðrir fordómar, t.d. milli kynja, stétta eða í garð fatlaðra. Þess vegna er spennandi að vinna ekki einangrað að hverjum einum málaflokki, heldur almennt að einingu í samfélaginu, að við lærum að raða ólíkum hópum meira lárétt í huga okkar í krafti fjölbreytni, frekar en í lóðrétta goggunarröð. Ef við temjum okkur ekki að líta á samborgara okkar sem jafningja tekur skiptingin engan enda. Mig langar aftur að vitna í bæklinginn frá UNESCO:

,,Nú þegar við fögnum því að horfið hefur verið frá opinberri aðskilnaðarstefnu í Suður Afríku, neyðumst við til að horfast í augu við að í flestum heimshlutum fer aðskilnaður vaxandi í ýmsum myndum sem snúa að samfélagsstöðu og búsetu . Iðulega byggist þetta á kerfislægri mismunun sem er í eðli sínu samskonar og rasismi. Hún kann að vera bein eða óbein en hún þarf ekki að styðjast við meðvitaða tilvísun í kenningakerfi kynþáttahyggju. Í heimi nútímans þar sem byggð hefur þróast sem aðskilin hólf með takmörkuðu aðgengi, á frjáls aðgangur almmennings að rými – frelsi sem ekki verður skilið frá lýðræði - undir högg að sækja og er jafnvel hverfandi. Við vaxandi aðskilnað í borgum bætist margs konar aðgreining vegna menntunar . Þar sem útvalinn minnihluti fær aðgang að paradís þekkingar, sem oftast er veittur gegn þóknun, eru hinir útskúfuðu dæmdir til vítisvistar í nýrri gerð mennta-fátæktarhverfa en þorri fólks reynir að komast af með mismunandi ónothæfum leiðum. Þessar tegundir aðskilnaðar sem byggjast á samfélagsstöðu, búsetu og menntun, hafa farið mjög í vöxt og þótt þær hafi ekki beina skírskotun til kynþáttahyggju eða kynþáttamismununar þá mynda þær kerfi ósýnilegs rasisma og dulinnar mismununar sem er engu betri en augljósari útgáfur. Í sumum tilfellum kann þetta kerfi að virka án þess að þeir sem í hlut eiga hafi hugsað eða látið í ljósi neitt sem meðvitað tengist rasisma eða mismunun.”

Fjölmenningarstarf á Vestfjörðum verður ekki auðveldlega aðgreint öðru því starfi Vestfirðinga að styrkja byggðir sem átt hafa undir högg að sækja. Styrkur samfélags er samstaða og velferð allra íbúa þess. Vestfirðingar eiga líka mikið undir því að Íslendingar skilji almennt gildi fjölbreyttrar menningar – því kannski er það eina vonin til að landsbyggðarmenning verði almennt tekin í sátt á Íslandi.  I.D.